Nacjonalizm nie spadł z nieba

PAP/Marcin Obara

Stosunek NSZZ „Solidarność” do nacjonalizmu w latach 80. XX wieku nie był jednoznaczny i wynikał z masowego charakteru tego ruchu. Związek zrzeszał niemal 10 milionów obywateli o skrajnie różnych poglądach, co sprawiało, że obok nurtów lewicowych i chadeckich funkcjonowały w nim również środowiska skrajnie prawicowym. „Solidarność” była ruchem ogólnonarodowym, którego nadrzędnym celem było przeciwstawienie się władzy komunistycznej. Wewnątrz związku tolerowano różne tradycje polityczne, w tym odwołania do przedwojennej endecji oraz haseł stricte narodowych, o ile nie rozbijały one jedności w walce z systemem. W strukturach związku działały grupy o profilu nacjonalistycznym, takie jak ruchy skupione wokół czasopism drugiego obiegu czy środowiska narodowo-katolickie (np. część działaczy Ruchu Młodej Polski czy frakcja tzw. „prawdziwych Polaków” w regionie łódzkim). Czasami pojawiały się tam hasła ksenofobiczne lub antysemickie, wymierzone głównie w doradców wywodzących się z Komitetu Obrony Robotników (KOR). Komunistyczny aparat bezpieczeństwa i propaganda celowo podsycały podziały wewnątrz związku. Władze wykorzystywały retorykę nacjonalistyczną i antysemicką (np. poprzez Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald”), aby skłócić robotników z inteligenckimi doradcami i przedstawić „Solidarność” jako ruch skrajny lub manipulowany przez obce siły. W oficjalnych dokumentach programowych, takich jak uchwała I Krajowego Zjazdu Delegatów z 1981 roku („Samorządna Rzeczpospolita”), „Solidarność” odcinała się od szowinizmu. Związek deklarował poszanowanie praw mniejszości narodowych, wolność sumienia oraz solidarność z innymi narodami bloku wschodniego (czego wyrazem było słynne Posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej). W praktyce „Solidarność” tolerowała obecność działaczy i haseł nacjonalistycznych na poziomie lokalnym i w wolnej debacie związkowej, ponieważ w warunkach oporu wobec dyktatury priorytetem było utrzymanie szerokiej koalicji społecznej. Jednocześnie główne kierownictwo związku oraz jego oficjalna linia programowa opierały się na wartościach obywatelskich, chrześcijańskich i demokratycznych, odrzucając wykluczający nacjonalizm. Inaczej widzieli to anarchiści. Już w latach 80. XX wieku oraz w latach następnych krytykowali ruch „Solidarność” za brak dystansu wobec środowisk nacjonalistycznych, klerykalnych i środowisk konserwatywno-prawicowych. Z perspektywy anarchistycznej dopuszczenie tych nurtów do głównego nurtu opozycji doprowadziło do wypaczenia pierwotnych, oddolnych i samorządowych ideałów Sierpnia '80 oraz utorowało drogę do dominacji prawicy po 1989 roku. Z efektami tego mierzymy się do dziś stojąc w obliczy prawdopodobnego objęcia władzy przez partie skrajnie prawicowe. Anarchiści (m.in. działający od 1983 roku Ruch Społeczeństwa Alternatywnego oraz powstała w 1989 roku Federacja Anarchistyczna) postrzegali pierwszą „Solidarność” z lat 1980–1981 jako ruch o silnym potencjale wolnościowym, oparty na demokracji bezpośredniej i samorządności pracowniczej. Uważali, że tolerowanie i włączanie w struktury opozycji grup o profilu narodowym i autorytarnym zniszczyło ten oddolny charakter ruchu. Krytyka dotyczyła rosnącego wpływu kościoła katolickiego oraz ugrupowań nawiązujących do tradycji endeckich (np. części działaczy Ruchu Młodej Polski czy środowisk narodowo-katolickich). Anarchiści argumentowali, że opozycja skupiona wyłącznie na walce z PZPR, bezkrytycznie akceptowała nacjonalistyczną i konserwatywną retorykę jako element „jedności narodowej”. Zdaniem anarchistów parasol ochronny „Solidarności” sprawił, że poglądy ksenofobiczne, antysemickie i skrajnie konserwatywne zyskały w społeczeństwie status „patriotycznych” i „antykomunistycznych”. Z perspektywy środowisk wolnościowych ułatwiło to odrodzenie się agresywnego nacjonalizmu oraz ugrupowań skrajnie prawicowych w Polsce w latach 90. XX wieku. Na początku lat 90. spora część polityków i intelektualistów wywodzących się z dawnej „Solidarności” traktowała osoby o poglądach faszystowskich oraz nazistowskich jako nieistotny margines. Jak się okazało niebezpieczny margines. Środowiska neonazistowskie na zewnątrz sprawiały wrażenie walczących między sobą małych ugrupowań z niskim poparciem społecznym. Prawda była jednak inna. Budowali struktury, kontakty międzynarodowe i czekali spokojnie na kompromitacje liberalnej demokracji. Media głównego nurtu oraz instytucje państwowe często bagatelizowały ten problem jako zwykły chuliganizm subkulturowy, anarchiści alarmowali o realnym zagrożeniu przemocą na tle rasistowskim i ideologicznym. Skrajnie prawicowe bojówki regularnie napadały na koncerty punkowe i reggae, pikiety, mniejszości etniczne (zwłaszcza Romów i obcokrajowców) oraz działaczy lewicowych. Według opracowań naukowych, w latach 1990–1996 w wyniku przemocy na tle neofaszystowskim zginęło w Polsce co najmniej 15 osób. Anarchiści nie ograniczali się jedynie do piętnowania samych bojówek. W swoich analizach z lat 90. ubiegłego wieku wskazywali na reformy gospodarcze, bezrobocie oraz frustrację społeczną po upadku PRLu jako tworzące podatny grunt dla skrajnego nacjonalizmu i poszukiwania kozłów ofiarnych wśród mniejszości. Ostrzegali, że lekceważenie marginalnych wówczas grup doprowadzi w przyszłości do ich wejścia do głównego nurtu polityki. Można dodać, że nie tylko dziś mamy nacjonalistów w głównym nurcie polityki, ale przejmowanie od nich narracji przez partie uchodzące jeszcze do niedawna za konserwatywno-liberalne (PiS i KO). Obie partie zwalczają emigrację takimi samymi metodami. Rafał Trzaskowski kandydat na prezydenta Polski z ramienia KO wykazał się antyukraińską postawą podczas kampanii wyborczej proponując zmniejszenie świadczeń społecznych dla nie pracujących Ukraińców. Było to nieudana próba przypodobania się elektorowi Konfederacji. Ustawa ograniczająca świadczenia (która uderzyła przede wszystkim w schorowanych obywateli ukraińskich i ich opiekunów) przeszła a Trzaskowski przegrał wybory. Takie są skutki podlizywania się faszystom i neonazistom. PiS chociaż już od dłuższego czasu uchodził za partię radykalną o tendencjach zamordystycznych to w obliczu spadających sondaży jeszcze bardziej zradykalizowała swoją narrację czując oddech Grzegorza Brauna „na plecach”. Nacjonalizm w Polsce nie spadł z nieba. Był lekceważonym problemem marginalizowanym przez tych, którzy teraz mienią się obrońcami demokracji.